Giftige planten voor paarden: zo kies je wel veilige eetbare planten.

Voor 2007 was er al wel veel informatie te vinden over giftige planten voor paarden, maar over eetbare planten voor paarden was weinig toegankelijke en betrouwbare informatie te vinden. Dat moest anders, vond Sietske. Naast het planten en aanbieden van eetbare planten voor haar eigen paarden is ze ook kennis gaan delen over eetbare planten voor paarden via onze website, webshop en plantenwinkel op de kwekerij. We krijgen ook regelmatig vragen over de giftigheid van planten. Daarom deze blog, want dit onderwerp verdient een genuanceerd verhaal.

Het is niet gek dat er veel gezegd en geschreven wordt over giftige planten voor paarden. Het zal je maar gebeuren dat jouw paard ziek wordt of zelfs overlijdt door het eten van giftige planten. Er zijn veel lijsten te vinden met giftige planten en over de horrorscenario's die optreden bij vergiftiging door planten is ook genoeg te lezen. De neiging om planten in te delen in gezond en giftig vinden we heel begrijpelijk, dat geeft houvast. De realiteit is echter veel minder zwart-wit. We geven je in deze blog graag meer informatie over de risico's op vergiftiging door planten en sluiten af met tips en veelgestelde vragen. Zo weet jij waar je op kunt letten als jij jouw paard veilig van planten wilt laten eten.

De gevaarlijke drie: giftige planten voor paarden

Op aarde groeien zo'n 400.000 soorten planten. Het is van heel veel planten niet vastgesteld of ze eetbaar of giftig zijn voor paarden, maar veel van deze planten komen niet van nature voor in het leefgebied van paarden. Van planten waar paarden logischerwijs wel in aanraking mee kunnen komen is vaak meer bekend wat het effect op de gezondheid van paarden is.

Taxus: dé giftigste plant voor paarden

Zo staat Taxus bekend als één van de meest giftige planten voor paarden. Taxus komt op een paar plekken in Nederland in het wild voor, maar de meeste taxussen zijn aangeplant. Taxusvergiftiging heeft bijna altijd een dodelijke afloop en de meeste vergiftigingen door planten worden veroorzaakt door het eten van de naalden of schors van taxus. Met taxus wil je, net zoals met buxus, alle risico dus vermijden.

JKK! Jakobskruiskruid eruit

Jakobskruiskruid is de enige plant die wij actief verwijderen uit onze paardenhuisvesting, al zijn we dat onze paarden nooit in de verleiding komen om ervan te eten. De verse plant smaakt niet lekker en er is altijd genoeg keuze uit andere planten en ruwvoer. Om te voorkomen dat het gedroogd wel gegeten wordt, verwijderen we de plant actief. Omdat de plant wel erg waardevol is voor biodiversiteit, laten we er enkelen staan op andere delen van de kwekerij.

Het gevaar van vergiftiging door Jakobskruiskruid is het grootst bij ingekocht hooi, waarbij de gedroogde plant in het hooi niet altijd wordt herkend door paarden. Gedroogd wordt de plant namelijk smakelijker. Daarnaast werken de toxische inhoudsstoffen stapelend, waardoor JKK als sluipmoordenaar wordt gezien. De vergiftiging is dus niet zo acuut als bij taxus, maar wel een serieus gevaar bij hooi van locaties waar het weidebeheer niet op orde is.

Jakobskruiskruid wordt vaak verward met Sint-Janskruid (Hypericum perforatum). Ze bloeien allebei geel en ook gelijktijdig. Als je er even induikt zijn de verschillen goed te zien. Sint-Janskruid heeft geneeskrachtige eigenschappen en dan geldt natuurlijk wel dat je de plant met mate en met kennis over de plant moet gebruiken, maar wij hebben deze plant een mooie plek in de paardenkruidentuin gegeven en ook naast het insectenhotel op de kwekerij staat een prachtig exemplaar, want Sint-Janskruid is geweldig voor insecten.

Esdoorn en paarden

Esdoorn wordt ook vaak als giftig voor paarden gezien en dat is ook reden voor, maar ook hier geldt nuance en zijn er uitzonderingen. Van Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus) wordt vermoed dat het afgevallen blad in de herfst en zaailingen atypische myopathie kan veroorzaken. Bij veldesdoorn (Aces campestre) en Noorse esdoorn bestaat dit risico niet, is aangetoond door de faculteit diergeneeskunde van de Universiteit van Utrecht. Meer informatie over de risico's van esdoorn voor paarden lees je hier.

Lijstjes met giftige planten

Op veel lijstjes met giftige planten komen ook planten zoals boterbloem, heermoes, brem, eik, vingerhoedskruid, acacia (wetenschappelijke naam = Robinia), varens, rhododendron en gouden regen voor. Maar niet alle planten uit deze rijtjes zijn even gevaarlijk en om te weten waar je op moet letten, is meer kennis over deze planten heel belangrijk.

Planten waarbij alle delen giftig zijn, ongeacht het seizoen en of de hoeveelheid die gegeten wordt, horen niet thuis in de buurt van paarden. Rhododendron en gouden regen horen van nature niet thuis in ons landschap en horen vanwege de giftigheid dus ook niet thuis in en rond de paardenweide.

Geneeskrachtig of giftig?

Voor een aantal andere planten uit bovenstaand rijtje ligt het genuanceerder. Bijvoorbeeld bij brem, varens en eik. Naast dat deze planten een belangrijke functie hebben in ons landschap en bijdragen aan de biodiversiteit, wordt de giftigheid van veel van deze planten bepaald door verschillende factoren:

Periode in het jaar (jonge bladeren, bladval, gevallen zaden en vruchten, etc.)
De soort
De gegeten hoeveelheid
De standplaats van de plant
Het deel van de plant (wortels, bast, bladeren, vruchten, zaden, etc.)
De conditie en leeftijd van het paard
Dosering van geneeskrachtige inhoudsstoffen

Planten zoals eik, brem, Gelderse roos en brede stekelvaren bevatten gunstige, soms zelfs geneeskrachtige, inhoudsstoffen. Wilde paarden eten zo nu en dan van deze planten en hebben daar vaak dan ook een reden voor. In een gevarieerd dieet zijn deze planten een waardevolle aanvulling en ze dragen bij aan de algehele gezondheid van je paard.

Applied Zoopharmacognosy: zelfmedicatie bij paarden

Paarden die volop de kans krijgen tot natuurlijk gedrag eten naar behoefte van planten. Ze selecteren de planten die op dat moment inhoudsstoffen bevatten die hun gezondheid ondersteunen. Ze eten van de delen van de plant die op dat moment de juiste inhoudsstoffen bevatten en kiezen op basis van instinct, geur en smaak. Verse planten zijn goed herkenbaar voor deze paarden en dit maakt het selecteren dan ook makkelijker.

Paarden die niet gewend zijn om van planten te browsen, paarden die weinig toegang hebben tot veel verschillende planten en paarden die zich vervelen kunnen ondanks hun instinct zich toch overeten aan planten, zaden of vruchten.

Onze paarden hebben toegang tot heel veel verschillende planten en we zien dat ze door het jaar heen steeds van andere planten eten. Daarnaast zien we ook dat de paarden onderling andere keuzes maken.

Risicoplant of giftige plant voor paarden?

Wij maken onderscheid tussen giftige planten (planten die je absoluut buiten het bereik van je paard moet houden) en risicoplanten. Risicoplanten zijn wat ons betreft planten waar met mate van gegeten kan worden of waar plantendelen een risico tot intoxicatie opleveren. Risicoplanten zijn planten die een waardevolle aanvulling op het menu van je paard kunnen zijn, maar waar je ook met beleid mee om moet gaan.

Risicoplanten: de dosis bepaalt het gif

Veel planten, zoals munt, pompoen en spar bevatten inhoudsstoffen die als geneeskrachtig worden gezien. Diezelfde stoffen kunnen giftig worden als paarden er een heel grote dosis van eten. Bij normaal gedrag, variatie in beplanting en voldoende ruwvoer is dit risico nagenoeg afwezig en kan het eten van deze planten juist waardevol zijn voor je paard. Deze planten worden wel als risicoplanten gezien omdat een te grote dosis nadelige gevolgen kan hebben. Maar zeg nou zelf, wij eten ook geen complete muntplant. De smaak is daarvoor veel te intens. Een paard zal dat in een normale situatie ook niet snel doen.

Risicoplanten: plantendelen die giftig zijn

Lijsterbes (Sorbus aucuparia) is één van onze favoriete browseplanten in het voorjaar. De paarden eten heel graag van het blad. De bessen van lijsterbes bevatten parasorbinezuur, dat irriterend kan werken op de slijmvliezen van het maag-darmkanaal. Hoe rijper de bessen, hoe meer parasorbinezuur. De bessen smaken wrang, waardoor het niet waarschijnlijk is dat paarden er grote hoeveelheden van zullen eten. Er zijn dan ook nauwelijks gevallen van vergiftiging door lijsterbes bekend, terwijl deze plant wel volop voorkomt in ons landschap. Vogels eten de bessen als de vorst erover is geweest. Is lijsterbes een giftige plant? Wat ons betreft niet. Is het een risicoplant? Ja, maar een risico dat voor ons aanvaardbaar is, omdat de plant verder heel veel positieve eigenschappen heeft en de kans op vergiftiging nihil is.

Brem: een risicoplant voor paarden of aanwinst in natuurlijke paardenhuisvesting?

Vraag het AI of Google en je krijgt als antwoord dat brem (Cytisus scoparius) absoluut giftig is voor paarden. Toch staat er brem in en langs onze weide en laten wij dat staan. Brem is een inheemse plant en doet het goed op onze zandgrond. Brem is een voedselplant voor vogels, bijen en vlinders en vogels zoals de braamsluiper en de tjiftjaf maken er graag een nestje in. Het is dus een waardevolle plant voor biodiversiteit.

In de plantgeneeskunde wordt brem ingezet vanwege de medicinale eigenschappen. Onze ervaring is dat onze paarden heel af en toe een hap van brem nemen en deze observatie deed Marsha Wijlhuizen ook bij haar paarden (check vooral haar boek voor heel veel nuttige paardenplantenkennis).

Wij vertrouwen erop dat onze paarden weten wat ze eten en ze hebben daarnaast volop keuze uit eetbaar paardengroen. Brem smaakt trouwens ook erg bitter, geen lekker hapje dus.

Brem is dus GEEN paardenplant, maar omdat onze paarden kunnen browsen van heel veel verschillende paardenplanten laten we brem op dit gedeelte van de weide lekker staan.

Eik: giftig of waardevol voor paarden?

Zomereik (Quercus robur) is de meest voorkomende eik in Nederland en is een inheems biodiversiteitskanon. Er leven honderden insecten om en van de plant. Zomereik hoort dus echt thuis in ons landschap en draagt bij aan een gezond ecosysteem. Helaas heeft eik onder paardeneigenaren geen goede reputatie, doordat eik giftig zou zijn vanwege tannines die in de plant aanwezig zijn.

Zomereik bevat inderdaad tannines, met name de eikels, bast en (jonge) bladeren. Ook bij tannines geldt, net zoals bij alle andere geneeskrachtige inhoudsstoffen, dat de dosis de giftigheid bepaalt. Het overeten aan (onrijpe) eikels en jonge bladeren kan koliek en andere gezondheidsrisico's met zich meebrengen. Voor wintereik en Amerikaanse eik worden dezelfde risico's beschreven. In een gevarieerd dieet kan eik echter een heel waardevolle bijdrage leveren.

Tannines zitten in allerlei planten, ook in bramenblad, bosbessen en in wilgenschors. Naast tannines bevatten deze planten andere inhoudsstoffen, waardoor tannines kun werk goed kunnen doen. Marsha Wijlhuizen schreef een hele interessante blog over de heilzame werking van tannines bij paarden.

Onze paarden hebben toegang tot eik. Ze eten er af en toe van en hebben daarnaast heel veel andere planten binnen hun bereik om van te eten. Verder zien wij bij onze paarden geen gedrag (verveling, spanning, etc.) waardoor het risico op overeten op de loer ligt. Bij grote hoeveelheden eikels zullen wij de valplek van de eikels tijdelijk afzetten, om zo het zekere voor het onzekere te nemen.

Leuk om te weten: eikels werden vroeger als voedzaam wintervoer gevoerd aan paarden. We raden dit zeker niet aan, want met de kennis van nu is dat toch niet zo verstandig, maar de slechte reputatie die eik nu heeft onder paardenmensen is ook niet terecht.

Beuk (Fagus sylvatica) is ook een risicoplant. Over beuk schreven we een aparte blog waarin we ingaan over het verschil tussen beuk en haagbeuk en vertellen we wat onze voorkeur heeft als paardenplant.

Paarden verschillen en plekken verschillen: extra aandacht voor risicoplanten

Zoals hierboven al genoemd speelt de leeftijd en de conditie van je paard ook een rol bij het eten van planten. Jonge paarden met weinig ervaring van het eten van planten kunnen gekke dingen doen. De inhoudsstoffen van sommige kruiden hebben een negatieve uitwerking op drachtige paarden en ook bij oudere paarden en paarden met een aandoening is extra voorzichtigheid geboden als je geneeskrachtige kruiden en risicoplanten aanbiedt.

Bij risicoplanten in paardenhuisvesting waar weinig variatie in eetbare planten voor paarden ligt overeten meer op de loer dat op plekken waar paarden volop kunnen kiezen uit paardenplanten.

Wat is een paardenplant?

Een paardenplant is wat ons betreft een plant die iets te bieden heeft:

vezels
smaak
vitamines
mineralen
uitdaging
schaduw
bodemverbetering
en het liefst een combinatie uit dit rijtje.

Daarnaast willen we natuurlijk zeker weten dat de plant (op langer termijn) geen negatieve effecten heeft op de paardengezondheid. We zoeken dus naar bewijzen dat de plant in het wild door paarden wordt gegeten en/of er is wetenschappelijk onderzoek dat de eetbaarheid voor paarden ondersteunt. Van veel planten is simpelweg te weinig bekend en dan doen we geen uitspraken over de geschiktheid als paardenplant

In de plantbeschrijvingen geven we informatie over de mate waarin van de plant gegeten mag worden, als dit nodig is. Van veel paardenplanten uit ons assortiment kan onbeperkt gegeten worden, maar van planten die gezien worden als geneeskrachtig is ons advies om dit altijd met mate aan te bieden. Ook bij de wintergroene paardenplanten is ons advies om paarden hier met mate van te laten eten.

Gif óp de plant: pesticiden en paarden

In deze blog staat de mogelijke giftige werking van de inhoudsstoffen van planten centraal, maar laten we ook niet vergeten dat planten die bespoten zijn met pesticiden, herbiciden of fungiciden ook gezondheidsrisico's voor je paard op kunnen leveren. Hiervan zijn gevallen bekend waarbij dieren vergiftigd zijn door landbouwchemicaliën. Planten die gekweekt worden als voedsel voor de mens moeten aan andere eisen voldoen dan planten die niet als voeding voor mensen worden beschouwd. Veel gangbaar gekweekte planten kunnen dus niet als voedselveilig worden gezien. Koop dus planten die of biologisch gekweekt zijn of zonder bestrijdingsmiddelen gekweekt zijn.

Veilig aanplanten voor je paard: tien tips

Keuzevrijheid is key: een paard dat kan kiezen, kan naar behoefte kiezen. Een paard dat niet kan kiezen, eet wat beschikbaar is.
Variatie: als je plek hebt voor paardenplanten, plant dat tien verschillende paardenplanten. Hierdoor vergroot de je keuzevrijheid van je paard.
Bied verse planten aan en bied ze los aan, zodat paarden met hun zintuigen kunnen selecteren. Smaak, textuur en geur spelen een belangrijke rol bij het selecteren van planten en verse planten zijn veel makkelijker te herkennen voor je paard.
Wees waakzaam bij jonge paarden, drachtige paarden, paarden met een aandoening en bejaarde paarden
Leer planten kennen in de verschillende stadia, van zaailing tot volwassen plant, van bloem tot vrucht.
Zoek informatie door de wetenschappelijke naam van de plant te gebruiken, Nederlandse namen worden soms voor verschillende planten gebruikt en leiden zo tot verwarring.
Vertrouw niet op AI. AI kan een hulpmiddel zijn om aan informatie over planten te gebruiken, maar als het gaat om de veiligheid en gezondheid van je paard is het een absoluut onbetrouwbare raadgever, dat is helaas al meermaals bewezen.
Voorkom verveling bij je paard, want dat kan uitnodigen tot overeten
Voldoende ruwvoer verlaagt de kans op overeten
Kies paardenplanten die van nature ook ons landschap horen, aangevuld met planten waarvan de werking bekend is.

Veelgestelde vragen:

Is Es giftig voor paarden?

Es (Fraxinus exelsior) wordt vaak verward met Esdoorn (Acer), maar es past wel in een gevarieerd dieet voor paarden. De twijgen en bladeren worden graag gegeten.

Mogen paarden bamboe eten?

Ja, paarden mogen met mate van bamboe eten. Wanneer er 's winters weinig paardengroen is, kan bamboe een extra waardevolle aanvulling zijn op het menu van je paard en je paard uitdaging om in beweging te komen. Let op, Hemelse bamboe (Nandina domestica) is giftig voor paarden. Deze plant is geen familie van bamboe. Check dus altijd de wetenschappelijke naam van de plant.

Welke planten zijn giftig voor ezels?

Van veel planten die giftig zijn voor paarden is ook bekend dat ze giftig zijn voor ezels, maar er minder bekend over giftige planten voor ezels. Wij houden de stelregel aan dat als iets giftig is voor paarden, het hoogstwaarschijnlijk ook giftig is voor ezels. Ook voor de risicoplanten kiezen we diezelfde benadering. Paarden en ezels behoren tot het geslacht Equus en ze staan biologisch gezien dicht bij elkaar. Ezels eten, net als paarden, ook graag van bomen en struiken. In metabolisme en gedrag zijn er wel verschillen tussen ezels en paarden. Ezels staan er bekend om dat ze soms minder kieskeurig zijn en juist heel nieuwsgierig. Daarnaast laten ze minder snel zien dat ze ergens last van hebben. Wees dus zelf extra alert bij giftige planten in de buurt van je ezel.

Disclaimer: Wij zijn niet aansprakelijk voor de keuzes die de lezer op basis van deze informatie maakt en eventuele effecten op de gezondheid van het paard. De eigenaar van het paard blijft verantwoordelijk. Raadpleeg bij twijfel en gezondheidsklachten altijd jouw dierenarts, die jouw paard en situatie kent. Wij zijn geen experts op het gebied van paardengezondheid, maar schrijven deze blog op basis van onze kennis over planten en onze ervaring met planten voor paarden.

AUTEUR: Deze blog is geschreven door Eefke Rijksen in samenwerking met Sietske Metz en komt voort uit literatuurstudie en meer dan 15 jaar ervaring met het kweken, aanplanten en aanbieden van eetbare planten voor paarden.